<\/p>\n\n\n
Zeynep Uluda\u011f<\/p>\n\n\n\n Tarih boyunca mimarl\u0131\u011f\u0131n bir inanc\u0131n, d\u00fczenin ya da g\u00fcc\u00fcn, egemenli\u011finin temsiliyeti oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Bu temsiliyet yaln\u0131zca ait oldu\u011fu d\u00f6nemin, yerin ve toplumun ideolojisini de\u011fil, o ulusun sosyal, k\u00fclt\u00fcrel ve politik de\u011ferlerinin de simgesi olmu\u015ftur. 20. y\u00fczy\u0131l modern ulus devletlerin kurulmas\u0131na sahne olurken, bu durum bir yandan da bir\u00e7ok ba\u015fkentin kurulmas\u0131na neden olmu\u015ftur. I. ve II. D\u00fcnya Sava\u015flar\u0131\u2019ndan sonra h\u0131zlanan s\u00fcre\u00e7 mimarl\u0131k tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 kentsel boyuta ta\u015f\u0131m\u0131\u015f ve mimarl\u0131\u011f\u0131n temsiliyet g\u00fcc\u00fcn\u00fc art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bu geli\u015fmeler mimarl\u0131\u011f\u0131n g\u00fcncel tart\u0131\u015fma alan\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmi\u015f, ulusalc\u0131l\u0131k, demokrasi, g\u00fc\u00e7, ideoloji ve temsiliyet <\/strong>tart\u0131\u015fmalar\u0131 mimarl\u0131\u011f\u0131n s\u00f6ylem alan\u0131na girmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Mimarl\u0131k s\u00f6yleminin de\u011fi\u015fti\u011fi bu d\u00f6nemde tart\u0131\u015fmalara sahne olan ba\u015fkentler, farkl\u0131 co\u011frafyalara, farkl\u0131 tarihlere ve farkl\u0131 ideolojilere sahip olsalar da, y\u00fcklendikleri misyon ile \u00fclkeleri i\u00e7in \u00e7a\u011fda\u015f ve ideolojik birer sembol, sosyal ve politik de\u011fi\u015fim i\u00e7in ise birer ara\u00e7 olmak \u00fczere tasarlanm\u0131\u015ft\u0131r. Modern ba\u015fkentlerin sembolik rol\u00fc, modern ulus devletin g\u00fcc\u00fcn\u00fc, b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve s\u00fcreklili\u011fini temsil etmekle ba\u015flar. Modern ulusalc\u0131l\u0131\u011f\u0131n birer \u00f6nc\u00fcs\u00fc olan ba\u015fkentler, ulusal kimli\u011fin in\u015fas\u0131, ulusal ve sosyal birli\u011fin, beraberli\u011fin sa\u011flanmas\u0131 ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi misyonu ile kurulurlar. Bu hedef onlar\u0131n ait olduklar\u0131 co\u011frafya i\u00e7inde farkl\u0131 olmalar\u0131n\u0131 sa\u011flar. Bu aray\u0131\u015f yeni bir ba\u011flam aray\u0131\u015f\u0131d\u0131r. Tarihten, ge\u00e7mi\u015ften kopmak de\u011fil, ge\u00e7mi\u015fin ideolojisinden kopmak, farkl\u0131 bir ba\u011flamla yeni bir yerellik aramakt\u0131r. Yeni bir ideolojik temsiliyet<\/strong>, yeni bir sosyal ba\u011flam demektir. Bu aray\u0131\u015f modern ba\u015fkenti devrimci yapar, ayk\u0131r\u0131 yapar ve \u201cs\u0131f\u0131rdan ba\u015flamak\u201d noktas\u0131na ta\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Ayn\u0131 misyonu ve ayn\u0131 f\u0131rsat\u0131 payla\u015fan 20. y\u00fczy\u0131l ba\u015fkentleri, kentsel ve mimari mek\u00e2n\u0131n temsiliyet g\u00fcc\u00fcn\u00fc farkl\u0131 boyutlarda yans\u0131t\u0131r. Art\u0131k temsil edilen sosyal, k\u00fclt\u00fcrel, ekonomik ve politik ba\u011flam ge\u00e7mi\u015fle ba\u011flar\u0131n\u0131 koparm\u0131\u015f, farkl\u0131 anlamlar, farkl\u0131 ili\u015fkiler ve y\u00f6nelimler tan\u0131mlamaktad\u0131r. Tarihteki ba\u015fkentlere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda onlar\u0131 ba\u015fkent yapan kararlar\u0131n ard\u0131nda, bazen belli bir inanc\u0131n sembolik ya da mek\u00e2nsal varl\u0131\u011f\u0131, bazen g\u00fc\u00e7l\u00fc bir kale ya da ticaret yolu, bazen de g\u00fc\u00e7l\u00fc bir co\u011frafyan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 yeterli olarak g\u00f6r\u00fclebilir. (1) Ancak modern ba\u015fkentlerde \u00f6ne \u00e7\u0131kan de\u011fer, yeni bir ideolojik temsiliyetin mek\u00e2n\u0131 olmas\u0131d\u0131r. Bu ba\u011flamda farkl\u0131 ve yeni sosyal, k\u00fclt\u00fcrel, ekonomik ve politik s\u00f6ylemler \u00f6ne \u00e7\u0131kar ve ba\u015fkentlilik karar\u0131n\u0131 \u015fekillendirir.<\/p>\n\n\n\n Bu kavramsal \u00e7er\u00e7evede ele al\u0131nacak olan d\u00f6rt modern ba\u015fkent, I. ve II. D\u00fcnya Sava\u015flar\u0131\u2019ndan sonra ortaya \u00e7\u0131kan ulus-devletlerinin in\u015fas\u0131 s\u0131ras\u0131nda ilan edilen, mevcut ekonomik, sosyal ve politik ko\u015fullar\u0131n zorlu\u011funa ra\u011fmen \u201cs\u0131f\u0131rdan ba\u015flamak\u201d hedefiyle kurulan devrimci ba\u015fkentlerdir. Eski rejimin mek\u00e2nsal imaj\u0131ndan, \u00f6r\u00fcnt\u00fclerinden kurtulmak ve yeni ideolojiyi temsil etmek amac\u0131yla tasarlan\u0131rlar. Yeni bir ulusun in\u015fas\u0131 i\u00e7in birer ara\u00e7t\u0131rlar. Simgesel olarak hem modern ulusun \u201ctemsili mek\u00e2n\u0131\u201d, hem de yeni olu\u015facak g\u00fcndelik ya\u015fam \u00f6r\u00fcnt\u00fclerinin, kamusal k\u00fclt\u00fcr\u00fcn \u201cmek\u00e2n\u0131n\u0131n temsiliyeti\u201d kurgulanmaktayd\u0131. (2) Canberra ve Ankara bu ba\u011flamda \u00f6nc\u00fc ba\u015fkentlerdir. Ulusal ideallerin ve modernle\u015fme projesinin temsili mek\u00e2n\u0131 olmak \u00fczere tasarland\u0131lar. Modern kent ya\u015fant\u0131s\u0131n\u0131n \u00f6rg\u00fctlenmesi ve ulusal kimli\u011fin in\u015fas\u0131 hedefiyle s\u0131f\u0131rdan ba\u015flad\u0131lar. Demokrasinin ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n sembol\u00fc oldular. Chandigarh ve Brasilia, II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019ndan sonra tasarlanm\u0131\u015f ba\u015fkentlerdir.<\/p>\n\n\n\n CANBERRA<\/strong><\/p>\n\n\n\n Canberra 1820’lerde Avrupal\u0131lar\u0131n b\u00f6lgeye yerle\u015fmesinden \u00f6nce Aborijinlerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bir yerdi. Avustralya yerlileri olan Aborijinler genellikle bu b\u00f6lgede hayvanc\u0131l\u0131kla, \u00f6zellikle de koyun yeti\u015ftirerek ya\u015famlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmekteydi. Avrupal\u0131lar\u0131n b\u00f6lgeye yerle\u015fmesiyle birlikte getirdikleri hastal\u0131klar nedeniyle ortaya \u00e7\u0131kan \u00f6l\u00fcmler y\u00fcz\u00fcnden say\u0131lar\u0131 azalm\u0131\u015f, k\u00fclt\u00fcrleri ve dilleri gerilemi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Canberra\u2019n\u0131n \u00f6nceleri Canberry (Canbury) olan ve yerli dilinde \u201ctoplanma yeri\u201d ya da \u201ckad\u0131n\u0131n g\u00f6\u011fs\u00fc\u201d anlam\u0131na gelen bir s\u00f6zc\u00fckten t\u00fcreyen ad\u0131, 12 Mart 1913\u2019te Canberra\u2019ya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Son yerli Avustralyal\u0131n\u0131n 16 y\u0131l \u00f6nce \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc bu b\u00f6lgede, onlar\u0131n diline ait bir kelimenin ba\u015fkentin ad\u0131 olarak se\u00e7ilmesi \u00f6nemli bir karard\u0131. (3) Avustralya\u2019n\u0131n iki b\u00fcy\u00fck kenti olan Sydney ve Melbourne i\u00e7in dengeli bir uzakl\u0131kta olan kent, ayn\u0131 zamanda k\u0131rsal b\u00f6lge i\u00e7in de \u00f6nemli bir merkez konumundayd\u0131.<\/p>\n\n\n\n Canberra, 1901\u2019de Avustralya Uluslar Toplulu\u011fu\u2019nun (Avustralya Koloni Federasyonu\u2019nun) resmen kurulmas\u0131ndan sonra 1909 y\u0131l\u0131nda yeni ba\u015fkent olarak se\u00e7ildi. B\u00f6ylece Britanya Krall\u0131\u011f\u0131<\/a>‘n\u0131n y\u00f6netiminde, Avustralya Kraliyet Devleti do\u011fmu\u015f oldu. Canberra<\/a>‘n\u0131n yeni federal ba\u015fkent olarak \u00f6nerilmesinin ard\u0131ndan, 1911 y\u0131l\u0131nda New South Wales b\u00f6lgesinde, Avustralya’n\u0131n ba\u015fkent b\u00f6lgesi olan The Australian Capital Territory (ACT) b\u00f6lgesi kuruldu. Ayn\u0131 y\u0131l, burada kurulmas\u0131 tasarlanan yeni federal ba\u015fkent i\u00e7in uluslararas\u0131 bir proje yar\u0131\u015fmas\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131. 130’dan fazla kat\u0131l\u0131m\u0131n oldu\u011fu yar\u0131\u015fmay\u0131 Amerikal\u0131 mimar Walter Burley Griffin ile partneri ve e\u015fi olan Marion Mahony Griffin kazand\u0131. Griffinlerin projesi do\u011frultusunda 1913\u2019te in\u015faat \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ba\u015flad\u0131. \u00c7al\u0131\u015fmalar I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 nedeniyle kesintiye u\u011frasa da Federal Parlamento, 9 May\u0131s 1927\u2019de resm\u00ee t\u00f6renle Melbourne\u2019den yeni ba\u015fkente ta\u015f\u0131nd\u0131. Griffinler, Walter Burley ve Marion Mahony, \u015eikago’da Frank Lloyd Wright ile birlikte uzun s\u00fcre \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f mimarlard\u0131. (Resim 1<\/strong>)<\/p>\n\n\n\n Walter Burley Griffin, kent planlama alan\u0131nda 19. y\u00fczy\u0131l sonu, 20. y\u00fczy\u0131l ba\u015f\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan \u201cg\u00fczel kent\u201d (city beautiful<\/a><\/em>) ve \u201cbah\u00e7e \u015fehir\u201d (garden city<\/a><\/em>) ak\u0131mlar\u0131ndan etkilenmi\u015f, ayn\u0131 zamanda Frank Lloyd Wright\u2019\u0131n mimari tarz\u0131n\u0131 da \u00f6rnek alm\u0131\u015ft\u0131r. Bu ak\u0131mlar\u0131n etkisi Griffin\u2019in Canberra i\u00e7in tasarlad\u0131\u011f\u0131 planlarda kendini g\u00f6sterir. Yerle\u015fim alan\u0131n\u0131 saran ye\u015fil bant, b\u00fcy\u00fck yap\u0131lar\u0131n \u00e7evreledi\u011fi geni\u015f bulvarlar, formal parklar ve su \u00f6\u011feleri Canberra\u2019n\u0131n hem do\u011fal topografyas\u0131n\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131kartmakta hem de onu korumaktad\u0131r. Bu \u00e7aba ayn\u0131 zamanda farkl\u0131 sosyal yap\u0131daki kentlinin de ortak ya\u015fam alan\u0131n\u0131 yaratmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Uzaktaki da\u011flar\u0131n doruklar\u0131n\u0131 hizalayarak olu\u015fturdu\u011fu ana seremoni eksenini ve su ile olu\u015fturdu\u011fu \u00e7apraz ekseni tasarlar. Ulusun merkezini sembolize etti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen en \u00f6nemli devlet yap\u0131lar\u0131n\u0131n simetrik bir konumda yerle\u015fti\u011fi kara eksenindeki yap\u0131lar, su ekseni ile tan\u0131mlanan \u00fc\u00e7gen alan i\u00e7erisinde konumlan\u0131r ve k\u00f6pr\u00fc vazifesi g\u00f6ren iki b\u00fcy\u00fck diyagonal eksenle \u00fc\u00e7gen alan tan\u0131mlan\u0131r. (4) (Resim 2<\/strong>) Devlet yap\u0131lar\u0131n\u0131 bu \u015fekilde ay\u0131rarak Griffin, kurumsal aktivitelerin ula\u015f\u0131labilir, ancak sakin bir alanda tasarlanmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Avustralya\u2019n\u0131n kraliyet ba\u011flar\u0131n\u0131n bir hat\u0131rlat\u0131c\u0131s\u0131 olarak bu iki diyagonal yola Commonwealth ve Kings adlar\u0131 verilmi\u015f, ancak demokratik fikirli Griffin sonuncuya Constitution Avenue ad\u0131n\u0131 vermi\u015ftir. (5)<\/p>\n\n\n\n Griffin\u2019in 1913\u2019te sundu\u011fu resm\u00ee planda sadece devlet mahallesini de\u011fil, t\u00fcm kentsel i\u015flevleri \u00fc\u00e7gensel bir plan grafi\u011fi ile tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rebiliriz. (Resim 3<\/strong>) Bu planda g\u00f6ze \u00e7arpan \u00fc\u00e7 ana d\u00fc\u011f\u00fcm noktas\u0131 devlet merkezi (government center<\/em>), ticaret merkezi (market center<\/em>) -ana tren istasyonu \u00fczerinde- ve belediye merkezi (municipal center<\/em>) olarak g\u00f6r\u00fcnmektedir. Kentin kuzeybat\u0131s\u0131nda yer alan, g\u00fcvenli ve sakin bir alanda tasarlanan \u00fcretim merkezi (manufacturing center<\/em>) ise \u201cbah\u00e7e \u015fehir\u201d ak\u0131m\u0131n\u0131n etkisini yans\u0131tmaktad\u0131r. Sadece kentsel peyzaja de\u011fil, do\u011fal peyzaja da \u00f6nem vermi\u015ftir. Sosyal ayr\u0131\u015fmay\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in her konut b\u00f6lgesinde farkl\u0131 b\u00fcy\u00fckl\u00fckte ve fiyatlarda konutlar \u00f6nermi\u015f ve toplu ta\u015f\u0131ma sisteminin \u00f6nemini vurgulam\u0131\u015ft\u0131r. (6)<\/p>\n\n\n\n Canberra\u2019n\u0131n 1956 y\u0131l\u0131ndaki plan\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda Griffin\u2019in \u00f6nerdi\u011fi fonksiyonel \u015feman\u0131n uygulanamad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bir\u00e7ok de\u011fi\u015fime u\u011frad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rebiliriz. (Resim 4<\/strong>) Ancak, \u00f6zg\u00fcn tasar\u0131m\u0131nda yer alan, do\u011fal co\u011frafi verileri de\u011ferlendirerek kamusal bir park gibi, bir bulu\u015fma yeri gibi olmas\u0131n\u0131 \u00f6nerdi\u011fi, Capital Hill (Ba\u015fkent Tepesi) bug\u00fcn parlamento yap\u0131s\u0131n\u0131n ve t\u00fcm kentsel peyzaj\u0131n izlenebildi\u011fi bir kentsel teras olarak k\u0131smen hedefine ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Burada yarat\u0131lan kamusall\u0131k halk\u0131n egemenli\u011fini vurgulayan g\u00fc\u00e7l\u00fc bir metafor olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n Canberra, ulusal kimlik, toplumsal homojenlik ve politik s\u00fcreklilik arayan bir toplumun ba\u015fkenti olmay\u0131 hedefliyordu. Sonu\u00e7ta bu misyonunu kentsel peyzaj kullan\u0131m kararlar\u0131n\u0131n ve kamusal kullan\u0131mlar\u0131n sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel alanda demokratik bir platform yaratmak ad\u0131na planlanmas\u0131 ile ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015f oldu. Lawrence J. Vale\u2019in tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 gibi Canberra\u2019y\u0131 \u201cdemokrasi i\u00e7in tasarlanm\u0131\u015f ba\u015fkent\u201d olarak okumak do\u011fru bir okuma olacakt\u0131r. (7)<\/p>\n\n\n\n ANKARA<\/strong><\/p>\n\n\n\n T\u00fcrkiye Cumhuriyeti I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019ndan sonra kurulan ilk ulus-devletlerden oldu\u011fu i\u00e7in Ankara\u2019n\u0131n ba\u015fkent olma karar\u0131 \u00f6nemli bir \u00f6rnektir. Ba\u015fkent yeni kurulan Cumhuriyetin ideolojisinin yay\u0131lmas\u0131 ve yeni toplumun olu\u015fturulmas\u0131 i\u00e7in bir ara\u00e7, yeni bir toplumsal ya\u015fam\u0131n kurulmas\u0131 ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi i\u00e7in ise temsili mek\u00e2n olmu\u015ftur. Bu ba\u011flamda ba\u015fkent Ankara modern T\u00fcrkiye i\u00e7in bir simge, bir yeniliktir. Cumhuriyet ideolojisinin ve modern T\u00fcrk kentinin sembol\u00fc olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n Tekeli\u2019nin a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 gibi Cumhuriyet burjuvazisi ve b\u00fcrokrasisi \u0130stanbul\u2019un kozmopolit havas\u0131ndan kurtar\u0131larak ulusalc\u0131 bir \u00e7izgide, \u00e7a\u011fda\u015f ya\u015fam kal\u0131plar\u0131n\u0131 benimsemi\u015f olarak geli\u015ftirilmek isteniyordu. (8) Ankara bu misyonu yerine getirebilecek ideal kamusal mek\u00e2n\u0131 olu\u015fturmal\u0131yd\u0131. Bu do\u011frultuda ba\u015fkent Ankara modern T\u00fcrkiye\u2019nin ve modern T\u00fcrk \u015fehrinin \u00f6rne\u011fini olu\u015fturuyordu. Modern T\u00fcrkiye\u2019nin ve rejimin ideallerinin bir sembol\u00fcyd\u00fc. Ankara\u2019n\u0131n \u00f6rnek kent olmas\u0131 yaln\u0131zca kentsel-mek\u00e2nsal anlamda de\u011fil, t\u00fcm sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel boyutlar\u0131 ile birlikteydi. Ba\u015fkentin modern kent peyzaj\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131 da rejimin uygulamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 modernite projesinin bir par\u00e7as\u0131yd\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla Ankara yaln\u0131zca yap\u0131lan \u00f6rnekler a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011fil, sembolize etti\u011fi de\u011ferler a\u00e7\u0131s\u0131ndan da Cumhuriyet tarihi ve k\u00fclt\u00fcr\u00fc i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli oldu.<\/p>\n\n\n\n Ankara\u2019n\u0131n ba\u015fkent olarak ilan\u0131 devrim niteli\u011finde bir karard\u0131r. Ba\u015fkenti planlamak \u00fczere 1928 y\u0131l\u0131nda \u00fc\u00e7 planc\u0131n\u0131n aras\u0131nda s\u0131n\u0131rl\u0131 bir yar\u0131\u015fma d\u00fczenlenir. Bu yar\u0131\u015fmay\u0131 Jansen kazan\u0131r ve Ankara i\u00e7in bir plan haz\u0131rlar. (Resim 5<\/strong>) \u00d6nerilen plan eski kent merkezi ile yeni kenti ba\u015far\u0131l\u0131 bi\u00e7imde ay\u0131ran ve kenti kuzey-g\u00fcney y\u00f6n\u00fcnde tasarlanan ana bir eksen ile ba\u011flayan bir tasar\u0131md\u0131r. (Resim 6<\/strong>) Do\u011fu-bat\u0131 y\u00f6n\u00fcnde tasarlanan ikinci bir eksen ise \u00fczerinde devlet yap\u0131lar\u0131n\u0131n yerle\u015fti\u011fi bir eksen olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n Bir yandan modern ve \u00e7a\u011fda\u015f bir ya\u015fant\u0131n\u0131n do\u011fabilece\u011fi kentsel mek\u00e2nlar tasarlan\u0131rken, bir yandan da modern T\u00fcrk vatanda\u015f\u0131n\u0131n g\u00fcndelik ya\u015fam kal\u0131plar\u0131 olu\u015fuyordu. Cumhuriyet ideolojisinin simgesi geli\u015fen modern kent hayat\u0131 olmakta ve g\u00fcndelik hayat da bu modernite hedefleri do\u011frultusunda olu\u015fmaktayd\u0131. Modernle\u015fme projesinin bu ilk b\u00fcy\u00fck kentinin kamusal alan\u0131n\u0131 olu\u015fturmak bir \u201culusal davayd\u0131\u201d asl\u0131nda.<\/p>\n\n\n\n Ba\u015fkent Ankara Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn sosyal, k\u00fclt\u00fcrel ve politik alanlarda ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi radikal reformlar\u0131n sosyal alandaki bir uzant\u0131s\u0131 \u015feklinde okunabilir. (9) Yeni sosyal normlarla olu\u015fan kamusal k\u00fclt\u00fcr\u00fcn geli\u015fmesi ve g\u00fcndelik hayatta yerini alabilmesi i\u00e7in gerekli olan kentsel mek\u00e2n\u0131n kurgulanmas\u0131, bu modernle\u015fme projesinin en \u00f6nemli par\u00e7as\u0131yd\u0131. \u00d6yle ki kentte ya\u015fant\u0131n\u0131n modernle\u015fmesi g\u00fcndelik hayat\u0131n de\u011fi\u015fmesiyle ger\u00e7ekle\u015febilirdi ki, bu da belki ger\u00e7ekle\u015fmesi en zor olacak d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmd\u00fc. Bu ba\u011flamda, kentsel kamusal alanlar\u0131n, parklar\u0131n ve bulvarlar\u0131n tasar\u0131m\u0131 kentsel peyzaja hem g\u00f6rsel, hem de eylemsel bir m\u00fcdahale oldu. Kentlinin geleneksel ya\u015fant\u0131 kal\u0131plar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftiren, yeni bir sosyal ba\u011flam ve yeni al\u0131\u015fkanl\u0131klar kazand\u0131ran bir kamusal alan \u00f6rne\u011fi oldu. Bu da rejimin idealindeki kentsel peyzaj\u0131n kurgulanmas\u0131nda \u00f6nemli bir kazan\u0131md\u0131.<\/p>\n\n\n\n Sonu\u00e7ta, Ankara ulusal ekonominin h\u0131zla in\u015fas\u0131 ile Anadolu\u2019daki di\u011fer kentlerin geli\u015fmesi i\u00e7in de \u00f6rnek olmu\u015f, b\u00f6lgesel geli\u015fimdeki e\u015fitsizli\u011fin ortadan kalkmas\u0131 i\u00e7in bir ba\u015flang\u0131\u00e7 yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Osmanl\u0131 imaj\u0131ndan kurtulmak hedefi ile ulus devlet olma s\u00fcrecinde modern kent peyzaj\u0131na sahip olmu\u015ftur. Bu s\u00fcre\u00e7, rejimin kendi mek\u00e2n\u0131n\u0131 yaratmas\u0131, kendini g\u00fcvence alt\u0131na almas\u0131 ve devrimlerin sosyal hayata bir uzant\u0131s\u0131 olarak okunabilir.<\/p>\n\n\n\n CHANDIGARH<\/strong><\/p>\n\n\n\n Chandigarh, Hindistan\u2019\u0131n Pencap ve Hryana eyaletlerinin ba\u015fkentidir. Yeni Delhi \u0130ngiliz s\u00f6m\u00fcrge y\u00f6netiminin simgesi bir kraliyet ba\u015fkenti ise, Chandigarh da ba\u011f\u0131ms\u0131z Hindistan\u2019\u0131n bir sembol\u00fcd\u00fcr. (10) Pakistan\u2019\u0131n b\u00f6l\u00fcnmesinden sonra h\u00fck\u00fcmet merkezi olan ba\u015fkent Lahore Hindistan topraklar\u0131nda kalmaz. Bunun \u00fczerine Chandigarh antik kent Lahore\u2019un yerine ba\u015fkent ilan edilir. Yaln\u0131zca do\u011fal g\u00fczelliklere sahip olmas\u0131 ile de\u011fil, ula\u015f\u0131m a\u011flar\u0131 \u00fczerinde olmas\u0131 ve Pakistan\u2019a stratejik mesafesi nedeniyle \u00f6nemli bir konuma sahiptir.<\/p>\n\n\n\n Ba\u011f\u0131ms\u0131z Hindistan\u2019\u0131n sembol\u00fc olacak olan ba\u015fkentin, politik ve stratejik konumu kentin planlanma s\u00fcrecini hemen ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131r. Devletin ilk ba\u015fbakan\u0131 Jawaharlal Nehru, kentin planlama s\u00fcrecini destekler ve h\u0131zland\u0131r\u0131rken, plan\u0131n yeni ulusun modern, ilerici yap\u0131s\u0131n\u0131 yans\u0131tmas\u0131n\u0131 ister. Modern ve ba\u011f\u0131ms\u0131z Hindistan\u2019\u0131n sembol\u00fc olan kentin ilk kent plan\u0131 Amerikal\u0131 mimar-kent planc\u0131s\u0131 Albert Mayer ve Polonya as\u0131ll\u0131 orta\u011f\u0131 Matthew Nowicki taraf\u0131ndan tasarlan\u0131r. 1950 y\u0131l\u0131nda Nowicki\u2019nin ani \u00f6l\u00fcm\u00fc ile projeye Le Corbusier dahil olur. Tasar\u0131m s\u00fcrecinde \u00e7al\u0131\u015fan bu mimarlar, kent planlamas\u0131nda Chandigarh\u2019\u0131n modern Hindistan i\u00e7in \u00f6nemini g\u00f6zeterek ba\u015fkentin, demokrasinin, \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn, modernli\u011fin ve ilerlemenin sembol\u00fc olmas\u0131 durumunu vurgulam\u0131\u015flard\u0131r. 1950\u2019den sonra Mayer\u2019in plan\u0131n\u0131 \u00fcstlenen Le Corbusier, CIAM\u2019\u0131n (Congres International d\u2019Architecture Moderne) modern kent planlama prensiplerini benimsemi\u015f, kentsel i\u015flevlerin ayr\u0131\u015fmas\u0131, plan formu ve ara\u00e7 ve yaya a\u011flar\u0131n\u0131n hiyerar\u015fisi gibi konularda bunu tasar\u0131m\u0131na yans\u0131tm\u0131\u015ft\u0131r. Mayer ve Nowicki\u2019nin ana plan kararlar\u0131na sad\u0131k kalarak h\u00fck\u00fcmet merkezini (capitol<\/em>), kent merkezini, \u00fcniversite ve end\u00fcstri alanlar\u0131n\u0131 ve do\u011frusal park alanlar\u0131n\u0131 tasarlam\u0131\u015ft\u0131r. (Resim 7<\/strong>) Bir grid \u00fczerinde tasarlanan kent plan\u0131nda h\u00fck\u00fcmet merkezini kentin ana grafi\u011finden kopartm\u0131\u015f ve ayr\u0131 bir hiyerar\u015fide \u00e7\u00f6zm\u00fc\u015ft\u00fcr. Mimari dehas\u0131n\u0131 h\u00fck\u00fcmet merkezinin tasar\u0131m\u0131nda g\u00f6steren Le Corbusier, antsall\u0131\u011f\u0131 vurgularken kentsel kamusal alanlar\u0131n da kurgulanmas\u0131na \u00f6nem vermi\u015ftir. (Resim 8<\/strong>) H\u00fck\u00fcmet merkezinin d\u0131\u015f\u0131ndaki yap\u0131lar\u0131n, \u00f6zellikle konut alanlar\u0131n\u0131n tasar\u0131m\u0131nda Pierre Jeanneret, Maxwell Fry ekibi ve Jane Drew \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Kent plan\u0131 tamamland\u0131\u011f\u0131nda mimarl\u0131k ve kent planlamas\u0131 tarihi i\u00e7in \u00f6nemli bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 ve kentsel i\u015faret olmu\u015ftur. Kent g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de mimarlar, kent planc\u0131lar\u0131, sosyal bilimciler ve tarih\u00e7iler i\u00e7in ilgi alan\u0131 olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n BRASILIA<\/strong><\/p>\n\n\n\n Brezilya\u2019n\u0131n ba\u015fkenti Brasilia da II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131ndan sonra tasarlanm\u0131\u015f modern ba\u015fkentler aras\u0131nda yer al\u0131r. \u00dclkenin i\u00e7 kesimlerinde bir ba\u015fkent kurma d\u00fc\u015f\u00fcncesi ilk kez 1789\u2019da ortaya at\u0131l\u0131r. Brezilya 1822\u2019de Portekiz\u2019den ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kazan\u0131nca bu konu yeniden g\u00fcndeme gelmi\u015f olsa da s\u00f6m\u00fcrgesel kentsel \u00f6r\u00fcnt\u00fcler devam eder. 1956\u2019da, ba\u015fkentin bug\u00fcn Brasilia\u2019n\u0131n bulundu\u011fu yerde kurulmas\u0131na karar verilir.<\/p>\n\n\n\n \u00dclkenin ba\u015fkenti 16. ve 18. y\u00fczy\u0131llar aras\u0131nda bir k\u0131y\u0131 kenti olan Salvador, daha sonraki y\u0131llarda ise Rio de Jenario olur. Bir liman kenti olmayan Brasilia\u2019n\u0131n ba\u015fkent olma karar\u0131, n\u00fcfusu % 80 oran\u0131nda k\u0131y\u0131 kentlerde ya\u015fayan\u0131 Brezilya i\u00e7in radikal bir karard\u0131r. Ba\u015fkent di\u011fer liman kentleri gibi Portekiz kentlerinin dominant izlerini ta\u015f\u0131mayan, s\u00f6m\u00fcrge d\u00f6nemine ait kentsel \u00f6r\u00fcnt\u00fcleri bar\u0131nd\u0131rmayan modern bir tasar\u0131ma sahip olmal\u0131yd\u0131.<\/p>\n\n\n\n Bay\u0131nd\u0131rl\u0131k hareketleriyle modernle\u015fme s\u00fcrecinin daha h\u0131zl\u0131 ve radikal bi\u00e7imde ya\u015fanaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen Kubitscheck, Brasilia\u2019n\u0131n kent planlamas\u0131 s\u00fcrecini hi\u00e7 vakit ge\u00e7irmeden ba\u015flat\u0131r. 1957 y\u0131l\u0131nda d\u00fczenlenen ulusal kent planlamas\u0131 yar\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 Costa\u2019n\u0131n \u201cPlano Piloto\u201d projesi kazan\u0131r. (11)<\/p>\n\n\n\n \u201cPlano Piloto\u201d projesinde tasarlanan kentin plan\u0131 imgesel olarak u\u00e7an bir ku\u015fa, bir u\u00e7a\u011fa ya da bir kelebe\u011fe benzetilebilir. (Resim 9<\/strong>) \u015eema genel anlam\u0131yla birbirini dik olarak kesen iki ana eksenden olu\u015fmaktad\u0131r. Ha\u00e7 bi\u00e7iminde bir planla tasarlanm\u0131\u015f kent merkezi, kuzey-g\u00fcney ve do\u011fu-bat\u0131 ekseninde uzanan iki ana ula\u015f\u0131m ekseniyle tan\u0131mlan\u0131r. Kentin ba\u015fl\u0131ca ula\u015f\u0131m arteri olan kuzey-g\u00fcney ekseninde konut yap\u0131lar\u0131, do\u011fu-bat\u0131 ekseninde ise h\u00fck\u00fcmet binalar\u0131 ve kamu yap\u0131lar\u0131 yer al\u0131r. Do\u011fu-bat\u0131 ekseni an\u0131tsal eksendir. An\u0131tsal eksenin bat\u0131 ucunda belediye binalar\u0131, do\u011fu ucundaki \u00fc\u00e7 erk alan\u0131n\u0131n \u00e7evresinde ise devletin y\u00fcr\u00fctme, yasama ve yarg\u0131 organlar\u0131n\u0131n binalar\u0131 bulunur. Kentin b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc yapay bir g\u00f6l ile \u00e7evrelenmekte, kentin kuzeyinde yer alan banliy\u00f6leri merkezden ay\u0131rmaktad\u0131r. Costa\u2019n\u0131n plan\u0131nda vurgulanan ne h\u00fck\u00fcmet merkezi (capitol<\/em>) ne de kilisedir. Do\u011fu-bat\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki an\u0131tsal eksen ve di\u011fer y\u00f6ndeki konut ekseninin y\u00fckl\u00fc bir ula\u015f\u0131m a\u011f\u0131 ile biraraya gelmesidir. (12)<\/p>\n\n\n\n \u00dc\u00e7 erk alan\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 1960 y\u0131l\u0131n\u0131n Nisan ay\u0131nda yap\u0131l\u0131r ve federal h\u00fck\u00fcmet Rio de Janeiro\u2019dan buraya ta\u015f\u0131nmaya ba\u015flan\u0131r. (13) \u00dc\u00e7 erk alan\u0131nda yer alan yap\u0131lar\u0131 Brezilyal\u0131 Mimar Oscar Niemeyer tasarlam\u0131\u015ft\u0131r. (Resim 10<\/strong>) Ulusal Kongre Binas\u0131, geni\u015f bir beton platform \u00fczerinde yer alan kubbe ve \u00e7anak bi\u00e7imindeki iki yap\u0131 \u00f6\u011fesiyle, ikiz kule bi\u00e7iminde tasarlanm\u0131\u015f iki y\u00f6netim binas\u0131ndan olu\u015fur. (Resim 11<\/strong>) Ha\u00e7 bi\u00e7iminde tasarlanm\u0131\u015f olan kent plan\u0131 an\u0131tsal eksenin ucunda, \u00fc\u00e7 erk alan\u0131nda yer alan y\u00fcksek yap\u0131lar\u0131 daha belirgin ve alg\u0131lanabilir yapmaktad\u0131r. \u00dc\u00e7 erk alan\u0131nda yer alan meydan\u0131n tasar\u0131m\u0131, meydan\u0131 tan\u0131mlayan yap\u0131lar\u0131n mimari kompozisyonu ve oranlar\u0131 g\u00f6z\u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda olduk\u00e7a an\u0131tsal bir peyzaja sahiptir. Bu meydandan kent peyzaj\u0131 ve Paranoa g\u00f6l\u00fcn\u00fcn manzaras\u0131 da izlenmektedir.<\/p>\n\n\n\n Chandigarh ve Brasilia hem pratik hem de sembolik olarak yeni ulusun idari oda\u011f\u0131d\u0131rlar. Ba\u015fkent olma karar\u0131 kentin mek\u00e2nsal d\u00fczenini de \u015fekillendirmekte ve parlamento binalar\u0131, devlet yap\u0131lar\u0131, devlet mahalleleri bu misyonla tasarlanmaktad\u0131r. Her iki ba\u015fkent de ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 kentsel deneyimden sonra, \u00f6zellikle Asya, Afrika ve G\u00fcney Amerika\u2019da benzer deneyimler ya\u015fanm\u0131\u015f, 1960’lardan sonra \u00f6rnekler \u00e7o\u011falm\u0131\u015f, bu kentler gelecekteki ba\u015fkentlere \u00f6rnek olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n B\u0130T\u0130R\u0130RKEN<\/strong><\/p>\n\n\n\n Tasarlanan modern ba\u015fkentlerin ortak tarihi ayn\u0131 y\u00fczy\u0131l\u0131 payla\u015fmaktan \u00e7ok, ayn\u0131 misyona sahip olmalar\u0131d\u0131r. Bir yandan eski rejimin ideolojisinden kurtulmak ve yeni rejimin ideolojisini, g\u00fcc\u00fcn\u00fc ve s\u00fcreklili\u011fini vurgulamak, bir yandan da ulusal kimli\u011fin in\u015fas\u0131 i\u00e7in \u00f6rnek kent olmak onlar\u0131n sahip oldu\u011fu sembolik de\u011ferlerden baz\u0131lar\u0131d\u0131r. Eski ba\u015fkentlerde oldu\u011fu gibi co\u011frafi ve tarihsel de\u011ferlerin yerini, sosyal, ekonomik ve politik de\u011ferler alm\u0131\u015f ve modern ba\u015fkentlerin mek\u00e2nsal kararlar\u0131nda etkin olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n \u00d6zellikle s\u00f6m\u00fcrge y\u00f6netimlerinden sonra kurulan ya da ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k m\u00fccadelesi veren ba\u015fkentlerde \u201cs\u0131f\u0131rdan ba\u015flamak\u201d, yeni ve modern olmak hedefi yeni rejimin ba\u015far\u0131s\u0131 ile \u00f6zde\u015fle\u015fmekte ve bu ba\u011flamda sembolik bir de\u011fer ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Modern ba\u015fkentler \u00e7a\u011fda\u015fla\u015fma yolunda ger\u00e7ekle\u015fen devrimlerin \u201ctemsili mek\u00e2n\u0131\u201d olarak, o de\u011ferlerin yeni nesillere ta\u015f\u0131nmas\u0131n\u0131, ortak belle\u011fin olu\u015fmas\u0131n\u0131 ve sa\u011flamla\u015fmas\u0131n\u0131 hedeflemektedirler. Bu nedenle yeni tasarlanan ba\u015fkentlerde, modern mimarl\u0131k ve kent planlamas\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131l\u0131 \u00f6rnekleri sergilenmektedir. S\u0131f\u0131rdan ba\u015flamak, mimarl\u0131\u011f\u0131 ve kentsel tasar\u0131m\u0131, g\u00fc\u00e7 ve temsiliyet alan\u0131nda yeni ara\u00e7larla, yeni s\u00f6ylemlere g\u00f6t\u00fcrmektedir.<\/p>\n\n\n\n NOTLAR<\/strong><\/p>\n\n\n\n 1.<\/strong> Vale, 1992, s.16.<\/p>\n\n\n\n 2.<\/strong> Lefebvre, 1993.<\/p>\n\n\n\n 3. <\/strong>Vale, 1992, s.75.<\/p>\n\n\n\n 4.<\/strong> Vale, 1992, s.75.<\/p>\n\n\n\n 5.<\/strong> Vale, 1992, s.75.<\/p>\n\n\n\n 6.<\/strong> Vale, 1992, s.75.<\/p>\n\n\n\n 7.<\/strong> Vale, 1992, s.73.<\/p>\n\n\n\n 8.<\/strong> Tekeli,1998, s.7.<\/p>\n\n\n\n 9.<\/strong> Uluda\u011f,1998, s.74.<\/p>\n\n\n\n 10.<\/strong> Vale, 1992, s.105.<\/p>\n\n\n\n 11.<\/strong> Vale, 1992, s.117.<\/p>\n\n\n\n 12.<\/strong> Vale, 1992, s.118.<\/p>\n\n\n\n 13.<\/strong> Ana Britannica, s.303.<\/p>\n\n\n\n KAYNAKLAR<\/strong><\/p>\n\n\n\n 1935, Ulus Gazetesi,<\/strong> 25 Ocak 1935.<\/p>\n\n\n\n 1994, Ana Britannica Ansiklopedisi<\/strong>, cilt: 6-7, Ana Yay\u0131nc\u0131l\u0131k A\u015e ve Encyclopaedia Britannica Inc., \u0130stanbul,.<\/p>\n\n\n\n Lefebvre, Henri, 1993, The Production of Space,<\/strong> \u00c7ev. D. Nicholson-Smith, Blackwell Publishers, Oxford.<\/p>\n\n\n\n Tekeli, \u0130lhan, 1998, \u201cT\u00fcrkiye\u2019de Cumhuriyet D\u00f6neminde Kentsel Geli\u015fme ve Kent Planlamas\u0131\u201d, 75. Y\u0131lda De\u011fi\u015fen Kent ve Mimarl\u0131k<\/strong>, Der. Y\u0131ld\u0131z Sey, T\u00fcrkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakf\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, ss.1-24.<\/p>\n\n\n\n Uluda\u011f, Zeynep, 1998, \u201cCumhuriyet D\u00f6neminde Rekreasyon ve Gen\u00e7lik Park\u0131 \u00d6rne\u011fi\u201d, 75. Y\u0131lda De\u011fi\u015fen Kent ve Mimarl\u0131k<\/strong>, Der. Y\u0131ld\u0131z Sey, T\u00fcrkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakf\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, ss.65-74.<\/p>\n\n\n\n Vale, Lawrence J. 1992, Architecture, Power and National Identity<\/strong>, Yale University Press, New Haven, Londra.<\/p>\n\n\n\n \u201cCanberra – Australia’s Capital City\u201d, http:\/\/www.cultureandrecreation.gov.au\/articles\/canberra (Ekim 2009)<\/p>\n\n\n\n \u201cChandigarh\u201d, http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Chandigarh<\/a> (Ekim 2009)<\/p>\n\n\n <\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Zeynep Uluda\u011f Tarih boyunca mimarl\u0131\u011f\u0131n bir inanc\u0131n, d\u00fczenin ya da g\u00fcc\u00fcn, egemenli\u011finin temsiliyeti oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Bu temsiliyet yaln\u0131zca ait oldu\u011fu d\u00f6nemin, yerin ve toplumun ideolojisini de\u011fil, o ulusun sosyal, k\u00fclt\u00fcrel ve politik de\u011ferlerinin de simgesi olmu\u015ftur. 20. y\u00fczy\u0131l modern ulus devletlerin kurulmas\u0131na sahne olurken, bu durum bir yandan da bir\u00e7ok ba\u015fkentin kurulmas\u0131na neden olmu\u015ftur. I. … Continue reading Modern Ba\u015fkentlerin Ortak Misyonu: S\u0131f\u0131rdan Ba\u015flamak ve Modern Ulusun Sahnesi Olmak<\/span> →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4801,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"inline_featured_image":false,"spay_email":""},"jetpack-portfolio-type":[76],"jetpack-portfolio-tag":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/umm.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/jetpack-portfolio\/2468"}],"collection":[{"href":"https:\/\/umm.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/jetpack-portfolio"}],"about":[{"href":"https:\/\/umm.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/jetpack-portfolio"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/umm.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/umm.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2468"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/umm.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/jetpack-portfolio\/2468\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4802,"href":"https:\/\/umm.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/jetpack-portfolio\/2468\/revisions\/4802"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/umm.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/4801"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/umm.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2468"}],"wp:term":[{"taxonomy":"jetpack-portfolio-type","embeddable":true,"href":"https:\/\/umm.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fjetpack-portfolio-type&post=2468"},{"taxonomy":"jetpack-portfolio-tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/umm.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fjetpack-portfolio-tag&post=2468"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}